H 9η έκδοση του ΒibleWorks και η αξιοποίηση των δυνατοτήτων του στη βιβλική έρευνα

Του λέκτορα του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ Μόσχου Γκουτζιούδη

Έχουν περάσει αρκετά χρόνια από τότε που ως μεταπτυχιακός φοιτητής είχα χρησιμοποιήσει για πρώτη φορά ειδικό βιβλικό λογισμικό[1] για να δουλέψω με τα κείμενα της Αγίας Γραφής. Το BibleWorks 3,5 εκείνη την εποχή ήταν ότι καλύτερο υπήρχε, έστω και αν οι δυνατότητές του ήταν αρκετά περιορισμένες[2]. Ήδη όμως από την 8^η έκδοση αρχίσαμε όλοι όσοι είμασταν εξοικειωμένοι και με άλλα παρόμοια λογισμικά να υποψιαζόμαστε ότι η εταιρεία κατασκευής προσανατολίζεται σε μια νέα φιλοσοφία λειτουργίας του. Ο ανταγωνισμός της αγοράς ευθύνεται σίγουρα γι’ αυτό, αφού τα Logos και Accordance εκτός από τα βιβλικά κείμενα είχαν ενσωματώσει πολύ νωρίς ολόκληρες βιβλιοθήκες ειδικών βοηθημάτων αλλά και εποπτικό υλικό, προκειμένου να εκτοπίσουν οποιοδήποτε άλλο σχετικό λογισμικό. Και πράγματι το κατάφεραν σε ένα βαθμό. Για πολύ καιρό χρησιμοποιούσα το Logos 3 σχεδόν αποκλειστικά γιατί σαφώς υπερείχε όχι μόνο στο βοηθητικό υλικό αλλά και στις δυνατότητες αναζήτησης στα ίδια τα κείμενα. Με την εμφάνιση όμως της 9^ης έκδοσης του BibleWorks επέστρεψα στον παλιό μου γνώριμο χώρο εργασίας και ομολογώ πως αυτή τη φορά εντυπωσιάστηκα. Δοκίμασα το νέο λογισμικό για ένα περίπου τρίμηνο και είμαι πλέον σε θέση να το αξιολογήσω[3]. Παρακάτω λοιπόν θα παρουσιάσω τις νέες δυνατότητες του BibleWorks[4], τις αλλαγές και τις βελτιώσεις στον τρόπο λειτουργίας του, το βοηθητικό υλικό που ενσωματώνει, το εποπτικό υλικό που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη διδασκαλία των βιβλικών μαθημάτων, την δυνατότητα ενσωμάτωσης κειμένων από την κλασική ελληνική και τη λατινική γραμματεία και φυσικά από τους πατέρες της Εκκλησίας, τη συνεργασία με αντίστοιχα λογισμικά και τη δυνατότητα σύνδεσης με την διαδικτυακή βάση του Θησαυρού της ελληνικής γλώσσας (TLG).

Θα πρέπει εδώ να διευκρινίσω ότι όσα ακολουθούν δεν αποτελούν εξαντλητική παρουσίαση και αξιολόγηση των δυνατοτήτων του BibleWorks 9 αλλά είναι οι σημαντικότερες λειτουργίες του, προσαρμοσμένες στις ανάγκες του Έλληνα βιβλικού ερευνητή. Είναι αδιάφορο για τους Έλληνες για παράδειγμα, πόσες ασιατικές μεταφράσεις των βιβλικών κειμένων έχουν ενσωματωθεί στο λογισμικό ή μια σύγκριση των διαφορών ανάμεσα στις αγγλικές μεταφράσεις της Κ.Δ.  Επομένως θα περιοριστώ στην αξιολόγηση αποκλειστικά εκείνων των δυνατοτήτων του συγκεκριμένου ειδικού λογισμικού, οι οποίες θα χρειαστούν και θα φανούν ιδιαίτερα χρήσιμες στον ερευνητή που θα δουλέψει με τα ελληνικά κείμενα.

Οι νέες δυνατότητες του BibleWorks 9

Αρχίζω με μια σύντομη αναφορά στις αλλαγές και τις προσθήκες που παρατηρεί κανείς στη νέα έκδοση του BibleWorks. Στην επίσημη ιστοσελίδα του[5] αναφέρονται δώδεκα προσθήκες. Από αυτές οι εννέα μας ενδιαφέρουν ιδιαίτερα. Η σημαντικότερη αλλαγή γίνεται άμεσα αντιληπτή. Έχει προστεθεί μια τέταρτη στήλη στα δεξιά, η οποία μπορεί να αποκρύπτεται, αν δεν είναι επιθυμητή για να μην καταλαμβάνει χώρο στην οθόνη. Το περιεχόμενό της τότε ενσωματώνεται στην τρίτη στήλη. Η δυνατότητα αυτή παρέχει στον χρήστη του BibleWorks να έχει μονίμως ανοικτή καθώς διαβάζει το κείμενο που επιθυμεί μία στήλη με τη βασική ανάλυση (π.χ. λεξικά βοηθήματα) και μία στήλη με επιπλέον βοηθητικό υλικό (π.χ. κριτική του κειμένου ή ερμηνευτικά σχόλια).

Σε αυτή τη νέα τέταρτη στήλη υπάρχουν επτά μενού από τα οποία σημαντικότερα κρίνουμε ότι είναι τα verse και use της κάτω γραμμής. Στο πρώτο μενού έχουν ενσωματωθεί βοηθήματα όπως: ESV Study Bible και Net Bible και τρία άλλα έργα κριτικής του κειμένου (CNTTS Αpparatus, Tischendorf Αpparatus, Metzger’s Textual Commentary). Καθώς κανείς μετακινεί τον κέρσορα στο κείμενο της δεύτερης στήλης τα παραπάνω βοηθήματα συγχρονίζονται αυτόματα και δίνουν κάθε φορά τις πληροφορίες του στίχου στην τέταρτη στήλη. Το μενού use εμφανίζει αυτόματα πόσες φορές απαντάται ένας όρος από τη δεύτερη στήλη είτε στο εν λόγω κείμενο για παράδειγμα, είτε γενικά στην Κ.Δ. Το εντυπωσιακό είναι ότι η σχετική αναφορά εμφανίζει χωρία αυτόματα σε χρόνο μηδέν και μάλιστα όχι μόνη στη συγκεκριμένη πτώση ή τον αριθμό που βρίσκεται λόγου χάρη ένα ουσιαστικό στο κείμενο. Η νέα αυτή δυνατότητα του BibleWorks 9 επιβεβαιώνει την αμεσότητα και την ταχύτητα, στοιχεία που το καθιστούν πιο ευέλικτο από το Logos για παράδειγμα, στο οποίο η δυνατότητα αυτή παρέχεται μέσα από ειδικά μενού αναζητήσεων. Ενώ μέχρι την 8^η έκδοση το BibleWorks υστερούσε σε κάτι τέτοιο, τώρα ξεπέρασε κάθε προσδοκία.

Στη νέα έκδοση του BibleWorks έχουν προστεθεί και επτά Κώδικες[6]. Το κείμενο αυτών των Κωδίκων έχει ενσωματωθεί στη δεύτερη στήλη στο μενού: Manuscripts, ενώ στην τέταρτη στήλη υπάρχει πλέον ένα παράθυρο με ορατή προβολή φωτογραφικής λεπτομέρειας του κειμένου από τον κώδικα που επιλέγουμε κάθε φορά[7], καθώς και πληροφορίες κριτικής του κειμένου. Οι διαφορετικές γραφές σημειώνονται με κίτρινο χρώμα αυτόματα. Η πληροφορία αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη. Επιπλέον, το κείμενο των Κωδίκων στη δεύτερη στήλη επιτρέπει επίσης αναζητήσεις, ενώ το βοηθητικό υλικό στην τρίτη και τέταρτη στήλη συγχρονίζεται αυτόματα.

Το BibleWorks έχει συμπεριλάβει στα περιεχόμενά του περισσότερα αρχεία χαρτών, βοηθήματα κριτικής του κειμένου και σχολιασμένους οδηγούς της Αγίας Γραφής. Ειδικά για την τελευταία περίπτωση, η παρουσία της ESV Study Bible[8] κρίνεται ιδιαίτερα βοηθητική, όχι μόνο για μελέτη αλλά και για δυναμικές παρουσιάσεις κατά τη διάρκεια ενός βιβλικού μαθήματος σε μία αίθουσα ή ένα αμφιθέατρο, ακόμη και ως βοηθητικό εργαλείο που θα συνοδεύσει μια εισήγηση σε ένα βιβλικό συνέδριο. Το εποπτικό υλικό που περιέχεται σε αυτή έχει ενσωματωθεί στην τέταρτη στήλη του BibleWorks 9 και είναι υψηλής ανάλυσης.

Ας δούμε στο σημείο αυτό τι νέο υπάρχει στη συλλογή με τις διάφορες εκδόσεις του ελληνικού κειμένου της Κ.Δ. Σε αυτήν έχουν προστεθεί νέες εκδόσεις και έχουν γίνει αναθεωρήσεις παλαιότερων[9]. Το σημαντικότερο ίσως είναι ότι, ενώ στη αρχική κυκλοφορία του BibleWorks 9 δεν υπήρχε η 28^η έκδοση των Nestle-Aland, πρόσφατα συμπεριλήφθηκε και αυτή και επιπλέον η εταιρεία κατασκευής του λογισμικού έχει ήδη ανακοινώσει ότι θα συμπεριλάβει αργότερα και το κριτικό υπόμνημα, το οποίο θα συγχρονίζεται αυτόματα. Υποθέτω ότι θα προστίθεται στην τέταρτη στήλη για να λειτουργεί ταυτόχρονα με το κυρίως κείμενο της δεύτερης στήλης. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό των ελληνικών εκδόσεων πρέπει εδώ να σημειωθεί. Πρόκειται για τη δυνατότητα επιλογής να επισημαίνονται οι διαφορετικές γραφές ορισμένων λέξεων στο ίδιο το κείμενο της δεύτερης στήλης. Έτσι αν κανείς επιλέξει να προβάλλεται αυτή η πληροφορία, δεν έχει παρά να τσεκάρει το μενού: Toggle difference highlighting πατώντας το πρώτο κουμπί αριστερά (Browse Windows Options) στη γραμμή της δεύτερης στήλης. Οι λέξεις ή φράσεις για τις οποίες μαρτυρούνται διαφορετικές γραφές σημειώνονται αυτόματα με πράσινο χρώμα.

Κλείνω το μέρος αυτό με ένα ακόμη χαρακτηριστικό, το οποίο, αν και εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην 8^η έκδοση του BibleWorks, στην 9^η έχει βελτιωθεί και εμπλουτιστεί με νέες βάσεις δεδομένων. Πρόκειται για το μενού X-Refs στην τρίτη στήλη, όπου εμφανίζονται και συγχρονίζονται αυτόματα τα παράλληλα κείμενα. Μπορούμε να παραμετροποιήσουμε το μενού αυτό και να επιλέξουμε να εμφανίζεται το ελληνικό κείμενο των Ο΄ για την Π.Δ. και η 27^η έκδοση των Nestle-Aland. Η ευκολία σε σχέση με το έντυπο κείμενο είναι ξεκάθαρη. Δεν έχουμε μόνο τα σχετικά χωρία, αλλά και τα ίδια τα κείμενα άμεσα μπροστά μας κάθε στιγμή με 14 διαφορετικές επιλογές. Το λογισμικό εδώ διακρίνει τα χωρία σε δύο ομάδες. Πάνω εμφανίζει τα συνήθη παράλληλα χωρία και κάτω τα λιγότερο πιθανά, τα οποία δεν περιέχονται τις περισσότερες φορές στις έντυπες κριτικές εκδόσεις των κειμένων της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.