Η συμπεριφορά του Ιησού προς τον Ιούδα

Τί απαντά λοιπόν προς αυτόν ο Σωτήρας; «Συ το είπες». Με φωνή γεμάτη από μακροθυμία έλεγξε τη σκηνοθεσία του πονηρού. Μπορούσε βέβαια να πει προς αυτόν: «Τί λες σιχαμερέ και πονηρέ; τί λες, δούλε των χρημάτων και γνήσιε συνεργάτη του διαβόλου; Τολμάς να υποκρίνεσαι άγνοια; Τολμάς να κρύβεις εκείνα που δεν μπορούν να κρυβούν; Μήπως δεν το ήξερα που κατέστρωνες τα πανούργα σχέδιά σου εναντίον της θεότητας; Μήπως δεν σε είδα με τον οφθαλμό της θεότητας να επισκέπτεσαι τους αρχιερείς; Μήπως δεν σε άκουα, αν και ήμουν απών, να λες, “Τί θέλετε να μου δώσετε, για να σας παραδώσω αυτόν;” (Ματθ. 26, 15). Μήπως δεν γνωρίζω και πόσο με πούλησες; Γιατί λοιπόν μετά τον έλεγχο εξακολουθείς να δείχνεις την ίδια αδιαντροπιά; Γιατί προσπαθείς να καλύψεις εκείνα που θέλεις να κάνεις; Σ’ εμένα όλα είναι φανερά». Ενώ μπορούσε έτσι ν’ απαντήσει ο Χριστός, όμως δεν μίλησε έτσι, αλλά μίλησε με απλότητα, ανεξικακία και καλωσύνη, «Συ το είπες», διδάσκοντάς μας έτσι πως να συμπεριφερόμαστε προς τους εχθρούς μας.

Όμως μετά από τόση θεραπεία εξακολούθησε ο Ιούδας να ασθενεί, όχι όμως εξαιτίας της αδιαφορίας του ιατρού, αλλ’ εξαιτίας της αδιαφορίας του ασθενή. Διότι ο Κύριος του πρόσφερε όλα τα φάρμακα της σωτηρίας, όμως αυτός δεν θέλησε να τη δεχθεί, αλλά, γνωρίζοντας μόνο τη φιλαργυρία, αγάπησε περισσότερο τον χρυσό παρά τον Χριστό, και έγινε αγαπητός και προσιτός σ’ εκείνους που του πρόσφεραν το μισθό.

«Και, αφού πλησίασε ο Ιούδας, είπε στο Χριστό: “Χαίρε, δάσκαλε”, και τον φίλησε» (Ματθ. 26, 49). Παράξενος αυτός ο τρόπος της προδοσίας, που συνοδεύεται από φίλημα και προσφώνηση. «Ο Ιησούς τότε είπε σ’ αυτόν· Φίλε, γιατί ήρθες;» (Ματθ. 26, 50). Γιατί μου λες να χαίρομαι, τη στιγμή που προτίμησες να με λυπήσεις; Γιατί με τα λόγια ενδιαφέρεσαι για μένα, ενώ με πληγώνεις με τις πράξεις σου; Με ονομάζεις δάσκαλο, ενώ δεν είσαι μαθητής; Γιατί καταχρηστεύεις τους κανόνες της αγάπης; Γιατί κάνεις σύμβολο προδοσίας το σύμβολο της ειρήνης; Ποιόν μιμήθηκες και έκανες αυτό; Έτσι είδες προηγουμένως την πόρνη να φιλά τα πόδια μου; Έτσι είδες τους δαίμονες να υποτάσσονται; Γνωρίζω ποιος σου υπέδειξε την οδό του δολερού φιλήματος: Ο διάβολος σε συμβούλεψε τον τρόπο αυτού του εναγκαλισμού, και συ πείσθηκες στα λόγια του κακού συμβούλου και πραγματοποιείς το θέλημά του.

«Φίλε, γιατί ήρθες;» Πραγματοποίησε τις κακές συμφωνίες που έχεις κάνει με τους Φαρισαίους. Εκτέλεσε το συμβόλαιο της πωλήσεως. Υπόγραψε εκείνο που υπαγόρευσες. Παράδωσε Εκείνον που εκούσια παραδίδεται. Απόκτησε πλέον μαζί με το βαλάντιο των χρημάτων και το βαλάντιο της αδικίας. Παραχώρησε τη θέση σου στο ληστή που πρόκειται να την πάρει με την ομολογία του, εκείνη που έχασες εσύ με την προδοσία.

«Τότε πλησίασαν τον Ιησού και τον συνέλαβαν» (Ματθ. 26, 50). Και έτσι πραγματοποιούνται τα προφητικά εκείνα λόγια· «Με περικύκλωσαν όπως οι μέλισσες την κηρήθρα και κατακάηκαν όπως καίγονται τα αγκάθια από τη φωτιά» (Ψαλμ. 117, 12), και αλλού πάλι «Με περικύκλωσαν πολλοί σκύλοι, και με απέκλεισαν όπως οι καλοθρεμμένοι ταύροι» (Ψαλμ. 21, 17). Αλλ’ όμως πόσο μεγάλη είναι η ανεξικακία, που ταιριάζει μόνο σ’ Αυτόν. Στον ουρανό τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ δεν τολμούν να αντικρύσουν την υπερβολική δόξα Του και γι’ αυτό με τις πτέρυγές τους, σαν ακριβώς με χέρια, καλύπτουν τα πρόσωπά τους. Στη γη, ανεχόταν το σώμα Του να συλληφθεί, από χέρια παράνομα.

Είδατε Ποιού μακρόθυμου και φιλάνθρωπου Κυρίου δούλοι γίνατε; Γίνεσθε λοιπόν τέτοιοι προς τους εχθρούς σας, τους συνδούλους σας, όπως είδατε τον Κύριο να συμπεριφέρεται προς τους εχθρούς Του. Διότι πρόκειται και σεις να προσκληθείτε σε πνευματικό δείπνο. Πρόκειται να καθίσετε σ’ αυτό μαζί με τον Κύριο. Ας μη βρεθεί ανάμεσά σας κανένας Ιούδας ως προς τη συμπεριφορά. Όλοι πλησιάστε την Τράπεζα με γαλήνη και ειρήνη. Όλοι ας τρέξουμε κοντά στον Σωτήρα με καθαρή συνείδηση. Διότι Αυτός είναι η νηστεία των πιστών και το συμπόσιο. Αυτός είναι ο χορηγός της τροφής και η ίδια η τροφή. Αυτός είναι ο Ποιμένας και το πρόβατο. Σ’ Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

(Αγ. Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εις την προδοσίαν του Ιούδα, Λόγος Γ΄. Ε. Π.Ε τ. 35, σ. 627-635)
Πηγή

Το πρόσωπο του Ιούδα

Μια μικρή επιλογή από τη μελέτη του αναπληρωτή καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ π. Ιωάννη Σκιαδαρέση, η οποία περιέχεται στο έργο: Βιβλικά Ανάλεκτα. Συναγωγή Μελετών Καινοδιαθηκικής Θεολογίας, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2013
013

Εκπλήσσει ότι στην υμνολογία της Εκκλησίας προβάλλεται ότι στη σχέση του με το Χριστό ο Ιούδας φορούσε προσωπείο. Είναι αλήθεια ότι όσοι αποτυχαίνουν στη σωστή σχέση τους με το Χριστό δεν θέλουν οπωσδήποτε να αποβάλλουν και τα εξωτερικά διακριτικά του μαθητή του Χριστού. Και αυτό επιτείνει την τραγικότητά τους. Ο Ιούδας έγινε αιώνιος τύπος και αρχέτυπο προδοσίας αρχών. Ως προδότη τον είδαν όλα τα έργα που γράφτηκαν γι” αυτόν. Ακόμη και αυτό που κυκλοφόρησε πρόσφατα (το ευαγγέλιο του Ιούδα). Μόνο που αυτό, εκτός του ότι έχει όλα τα γνωρίσματα της Γνωστικής αίρεσης, που τόσο ταλάνισε την Εκκλησία στους πρώτους αιώνες, εισάγει την ανήκουστη για τη θεολογία μας άποψη ότι ο Χριστός παρακάλεσε τον Ιούδα να τον προδώσει, όχι για να σταυρωθεί υπέρ της του κόσμου ζωής και σωτηρίας, αλλά για να απαλλαγεί από το σώμα του. Έτσι ο προδότης διεκδικεί και ευγνωμοσύνη για την προσφορά του στη σωτηρία μας. Όμως, η πίστη μας, μας βεβαιώνει ότι ο Χριστός και μόνον αυτός είναι η αιτία και ο φορέας της σωτηρίας μας. Αυτός εκουσίως και εν χαρά απεκάλυψε, με τον σωματικό του θάνατο, και αποκαλύπτει στο διηνεκές την απέραντη αγάπη του Θεού στον κόσμο. Είναι ενδεικτικό ότι τα κείμενα της Καινής Διαθήκης αντιπαρατάσσουν και μετά την έναρξη της διαδικασίας της προδοσίας έναντι αυτής μια υψηγορική δοξολογία του Χριστού προς τον Πατέρα. Μια υπέρτατη φροντίδα και αγάπη του Χριστού για τους μαθητές του…

Από την Καινή Διαθήκη δεν πρέπει να περιμένει κανείς μια πλήρη βιογραφία του Ιούδα. Η Καινή Διαθήκη, άλλωστε, δεν δίνει κανενός προσώπου την πλήρη βιογραφία. Ούτε καν του ίδιου του Χριστού. Η Καινή Διαθήκη, χωρίς να παύει να εκθέτει ιστορικά ντοκουμέντα, δεν είναι ένα αυστηρά ιστορικό έργο με τη σημερινή έννοια του όρου. Για τα πρόσωπα και τα γεγονότα που αυτή εκθέτει, μας δίνει τόσες ιστορικές πληροφορίες όσες αυτή κρίνει αναγκαίες, για να πεισθούμε ότι αυτά δεν είναι ιδεατά ή μύθοι αλλά πραγματικά και εμπειρικά…

Οι δυνατές απαντήσεις στο ερώτημα τι πρόδωσε ο Ιούδας μπορεί να είναι τρείς:

α) Πρόδωσε τον τόπο όπου θα μπορούσαν οι Γραμματείς και Φαρισαίοι μια συγκεκριμένη και ασφαλή στιγμή να συλλάβουν τον Χριστό χωρίς την παρουσία του λαού, του οποίου ο Χριστός είχε την προστατευτική εύνοια. Αυτόν τον τόπο μόνο ένας άνθρωπος του στενού περιβάλλοντος του Χριστού θα μπορούσε να γνωρίζει σίγουρα. Το αντεπιχείρημα εδώ, ισχνό βέβαια, θα μπορούσε να είναι: καλά δεν είχαν οι εχθροί του Χριστού τα δικά τους λαγωνικά;

β) Πρόδωσε το ιερό πρόσωπο του δασκάλου Χριστού. Πρόδωσε μια ιερή σχέση μαθητή και δασκάλου. Απέναντι σ’ αυτή την ιερή σχέση φάνηκε ανάξιος. Διάλυσε αυτή τη σχέση γιατί δεν μπορούσε να αντέξει το μεγαλείο και το βάρος της αγάπης του δασκάλου. Αυτή ακριβώς η αγάπη οδηγούσε τον λήπτη ολοένα σε σφοδρότερο μίσος. Γι’ αυτό και την απέρριψε.

γ) Πρόδωσε το μεσσιανικό μυστικό του Χριστού, αυτό που ήταν στην ουσία ο Χριστός και που συχνά ο Χριστός απαιτούσε επίμονα από τους μαθητές του να μη το κοινοποιήσουν. Ας θυμηθούμε τι σημειώνει ο Λουκάς εν προκειμένω: επιτιμούσε τους μαθητές να μη λένε τίποτα σχετικά με τη δόξα και τη θεότητά του διότι «δει τον υιόν του ανθρώπου πολλά παθείν και αποδοκιμασθήναι από των πρεσβυτέρων…και αποκτανθήναι» (Λκ. 9,21-22).

Αν λάβουμε υπόψη μας ότι κατά τη δίκη του Χριστού η συνεχώς επαναλαμβανόμενη ερώτηση προς τον Χριστό ήταν αν είναι «ο υιός του ευλογητού» καταλαβαίνουμε ίσως τι βάραινε στο τι ο Ιούδας πρόδωσε στους Γραμματείς και Φαρισαίους σχετικά με το πρόσωπο του Χριστού. Πάντως καταλαβαίνουμε ότι και για τα τρία αυτά ήταν τελικά ικανός ο Ιούδας.

Και ο Ιούδας πώς αξιολογείται;

 

Κατ’ αρχάς μόλις και πρέπει να το πούμε ότι κανείς σωσμένος δεν τον εχθρεύεται. Τον βλέπουμε μάλλον με μάτι θλιμμένης συμπάθειας παρά με μίσος. Ως προς το ερώτημα της αξιολόγησης του Ιούδα να κλείσουμε με ένα ωραίο παράθεμα από τον ιερό Αυγουστίνο (βλ. Σ. Αγουρίδη, Το κατά Ιωάννην ευαγγέλιο, Θεσσαλονίκη 2005, τ. 2 σ. 399-400): «Όπως οι κακοί κάνουν κακή χρήση των αγαθών έργων του Θεού, έτσι και ο Θεός κάνει καλή χρήση των κακών έργων των κακών ανθρώπων. Μεταξύ των 12 ο Χριστός εμπιστεύτηκε το ταμείο της ομάδας στον Ιούδα. Αυτός θα φρόντιζε τις δαπάνες υπέρ των πτωχών. Αχάριστος προς την τιμή έπαιρνε τα χρήματα και έχασε την δικαιοσύνη, υπάρχων νεκρός πρόδωσε τη ζωή. Αυτόν που ακολούθησε ως μαθητής, καταδίωξε ως εχθρό! Όλα αυτά ήταν του Ιούδα, αλλά ο Κύριος το πονηρό όλων αυτών χρησιμοποίησε για το αγαθό, υπέμεινε την προδοσία για να λυτρώσει εμάς. Να πώς τα πονηρά του Ιούδα μετατράπηκαν σε αγαθά».

Από Θεολογικά Δρώμενα

Τα τριάκοντα αργύρια

Χούμπερτ φον Χέρκομερ «Ο Ιούδας και τα τριάκοντα αργύρια»

Τα τριάκοντα αργύρια του Ιούδα ως αρχαιοελληνικά ροδίτικα νομίσματα και ιερά λείψανα στη Μεσαιωνική Δύση

Ένα από τα ωραιότερα δείγματα ασημένιου αρχαιοελληνικού ροδιακού τετράδραχμου.
Τουλάχιστον οκτώ από αυτά θεωρούνταν στη Μεσαιωνική Δύση αυθεντικά "αργύρια του Ιούδα"
και τιμόταν ως ιερά λείψανα!

Τριάκοντα αργύρια ήταν η τιμή για την οποία ο Ιούδας ο Ισκαριώτης πρόδωσε τον Ιησού, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Ματθαίου (26:15) στην Καινή Διαθήκη. Πριν από τον Μυστικό Δείπνο, ο Ιούδας πήγε στους αρχιερείς και συμφώνησε να παραδώσει τον Ιησού με αντάλλαγμα τριάντα ασημένια νομίσματα. Στη συνέχεια, μαστιζόμενος από τύψεις επέστρεψε τα χρήματα στους αρχιερείς, πριν τελικά κρεμαστεί και βρει το θάνατο.

   

14 Τότε πορευθεὶς εἷς τῶν δώδεκα, ὁ λεγόμενος Ἰούδας Ἰσκαριώτης, πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς 15 εἶπεν· Τί θέλετέ μοι δοῦναι κἀγὼ ὑμῖν παραδώσω αὐτόν; οἱ δὲ ἔστησαν αὐτῷ τριάκοντα ἀργύρια. 16 καὶ ἀπὸ τότε ἐζήτει εὐκαιρίαν ἵνα αὐτὸν παραδῷ. (ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 26:14-16)

 

Η επιστροφή των τριάκοντα αργυρίων από τον Ιούδα.
Έργο του Ρέμπραντ, 1629.

Η λέξη που χρησιμοποιείται στο Κατά Ματθαίον ευαγγέλιο (αργύρια) σημαίνει απλά ασημένια νομίσματα και οι ιστορικοί και άλλοι ειδικοί διαφωνούν σχετικά με την ταυτότητα αυτών των νομισμάτων. Ο Donald Wiseman (Illustrations from Biblical Archaeology, London: Tyndale Press, 1958, σελ 87–89) έχει προτείνει δύο πιθανότητες για την ταυτότητα των νομισμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για να πληρώσουν τον Ιούδα. Μπορεί να ήταν τετράδραχμα της Τύρου, που συνήθως αναφέρονται ως σέκελ της Τύρου ή μπορεί να ήταν στατήρες από την Αντιόχεια (οι οποίοι έφεραν την κεφαλή του Αυγούστου στον εμπροσθότυπό τους). Ακόμα θα μπορούσαν να είναι και τετράδραχμα των Πτολεμαίων.

Τετράδραχμο ή σέκελ της Τύρου.
Στον εμπροσθότυπο η δαφνωμένη κεφαλή του θεού Βάαλ ως Ηρακλή.
Στον οπισθότυπο αετός με την επιγραφή ΤΥΡΟΥ ΙΕΡΑΣ ΚΑΙ ΑΣΥΛΟΥ.
Πολιτικό Έτος 159 ή 33/34 μετά Χριστόν.
Το κατά πάσα πιθανότητα νόμισμα των τριάκοντα αργυρίων του Ιούδα.

Τετράδραχμο ή σέκελ της Τύρου.
Στον εμπροσθότυπο η δαφνωμένη κεφαλή του θεού Βάαλ ως Ηρακλή.
Στον οπισθότυπο αετός με την επιγραφή ΤΥΡΟΥ ΙΕΡΑΣ ΚΑΙ ΑΣΥΛΟΥ.
Πολιτικό Έτος 126 ή 1 π. Χ./1 μ. Χ.
Το κατά πάσα πιθανότητα νόμισμα των τριάκοντα αργυρίων του Ιούδα.

Σήμερα έχει γίνει ευρύτατα αποδεκτό από τους ειδικούς ότι τα ασημένια νομίσματα ήταν σέκελ της Τύρου (τετράδραχμα). Κατασκευάζονταν στην Τύρο, από το 125/5 π. Χ. μέχρι το 65/66 μ. Χ. και κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας είχαν τον ασυνήθιστο ρόλο να γίνεται με αυτά η πληρωμή του ειδικού φόρου του Ναού στα Ιεροσόλυμα (βλ Ματθ. 17:24). Έφεραν στον εμπροσθότυπό τους, κατά εντολή των Ρωμαίων, ώστε να μην δίνεται η εντύπωση ότι οι Ρωμαίοι είχαν χορηγήσει αυτονομία στην Παλαιστίνη, την στεφανωμένη με φύλλα δάφνης κεφαλή του θεού Μελκάρτ ή Βάαλ, που ερμηνευόταν από τους Έλληνες ως Ηρακλής, αλλά χλευαστικά από τους Εβραίους ως Βεελζεβούλ. Παρόλα αυτά η πληρωμή του ειδικού φόρου του Ναού των Ιεροσολύμων γινόταν στο σέκελ της Τύρου, εξαιτίας της ανώτερης καθαρότητάς του σε ασήμι (94%) από το αντίστοιχο ρωμαϊκό νόμισμα (λιγότερο από 80%).
   
Έχει υποστηριχθεί ότι τριάντα σέκελ της Τύρου αντιπροσώπευαν 120  ημερομίσθια ενός ειδικευμένου τεχνίτη ή την αγορά ενός δούλου ή την αξία για να αγοράσεις ένα μικρό χωράφι (δες εδώ για συγκρίσεις τιμών). Θεωρείται όμως γενικά ότι αυτό το ποσό αντιπροσωπεύει μία μικρή χρηματική αξία.

Ασημένιο αρχαιοελληνικό ροδιακό τετράδραχμο.
Στον εμπροσθότυπο η κεφαλή του θεού Ήλιου με ακτίνες περιμετρικά.
Στον οπισθότυπο ρόδο με πλώρη πλοίου στα αριστερά και άνθος δεξιά.
Περίπου 229 - 205 π. Χ.
Επιγραφή ΡΟΔΙΩΝ και ΑΜΕΙΝΙΑΣ.

Κατά τον Μεσαίωνα ορισμένα θρησκευτικά καθολικά ιδρύματα και μοναχικά τάγματα εμφάνισαν αρχαία ελληνικά νομίσματα της Ρόδου, ως αυθεντικά δείγματα από τα τριάκοντα αργύρια. Οι εμπροσθότυποι αυτών των νομισμάτων  παρουσιάζουν το κεφάλι του θεού 'Ήλιου, με ακτίνες να προεξέχουν γύρω από το πάνω μέρος του. Αυτές οι ακτίνες ερμηνεύθηκαν ως αναπαράσταση του ακάνθινου στέφανου. Η επιγραφή ΡΟΔΙΩΝ στον εμπροσθότυπο διαβάστηκε ως [Η]ΡΟΔΙΟΝ και ταυτίστηκε με τον Ηρώδη της Καινής Διαθήκης.

Ασημένιο αρχαιοελληνικό ροδιακό τετράδραχμο.
Περίπου 265-250 π. Χ.
Επιγραφή ΑΡΙΣΤΟΡΙΟΣ. 

Τα αρχαία αυτά νομίσματα, που υποστηριζόταν ότι ήταν από τα τριάκοντα αργύρια, αντιμετωπίστηκαν ως λείψανα τον Μεσαίωνα, και πιστευόταν μάλιστα ότι βοηθούν σε δύσκολες περιπτώσεις τοκετού. Τα υποτιθέμενα ως αυθεντικά αυτά αργύρια της προδοσίας του Ιησού θεωρούνταν μέρος των οργάνων των Παθών του Κυρίου, όπως ο ακάνθινος στέφανος ή η λόγχη, και τιμόταν ανάλογα, ιδιαίτερα από τους Φραγκισκανούς μοναχούς. Μάλιστα η υποτιθέμενη πέτρα στην οποία τα νομίσματα αυτά καταμετρήθηκαν υποστηριζόταν ότι βρισκόταν στο παλάτι του Λατερανού στη Ρώμη.

"Η συνείδηση, ο Ιούδας", έργο του Николай Николаевич, 1891.

Έχουν εντοπιστεί δεκαπέντε ως είκοσι τέτοιου είδους νομίσματα. Μερικά σώζονται ακόμα, άλλα έχουν χαθεί, εντούτοις όλα έχουν περιγραφεί με επαρκή ακρίβεια ώστε να γνωρίζουμε τι ακριβώς ήταν. Για μερικά μόνον έχουμε μια λειψή αναφορά, γνωρίζουμε όμως ότι κανένα από αυτά τα νομίσματα δεν ήταν σε κυκλοφορία στην Ιουδαία την εποχή του Χριστού.
  

Τα νομίσματα που εντοπίστηκαν και τιμόταν στη Μεσαιωνική Δύση ως μέρος από τα αυθεντικά τριάκοντα αργύρια της προδοσίας του Ιούδα βρίσκονταν, σύμφωνα με έρευνα του 1914:
   

(1) Στο θρησκευτικό τάγμα Visitandines στην Aix en Provence, Γαλλία.

(2) Στον Καθεδρικό Notre Dame du Puy στο Le Puy-en-Velay, Γαλλία.

(3) Στο αβαείο SaintDenis, Γαλλία.

(4) Στο Montserrat στην Καταλωνία, Ισπανία.

(5) Στη Βασιλική S. Croce στη Φλωρεντία, Ιταλία.

(6) Στη Βασιλική Annunziata στη Φλωρεντία, Ιταλία.

(7) Στη ΜονήТро́ице-Се́ргиева Ла́вра έξω από τη Μόσχα, Ρωσία.

(8) Στο κάστρο των Ιπποτών του Τάγματος του Αγίου Ιωάννη, Ρόδος. Θα πρέπει να υποθέσουμε ότι όταν εγκατέλειψαν οι ιππότες τη Ρόδο το 1523 πήραν το πολύτιμο νόμισμα μαζί τους, ίσως στη Μάλτα.

(9.) Στη Βασιλική Santa Croce in Gerusalemme, Ρώμη, Ιταλία.

(10.) Στο Rosas στην Καταλωνία, Ισπανία.

(11.) Στη Camera Santa of S. Salvadore, Oviedo, Ισπανία.

(12.) Στη Βασιλική St. John Lateran στο Παρίσι, Γαλλία.

(13.) Στο Temple, Παρίσι, Γαλλία.

(14.) Στο Vincennes, Παρίσι (;).

(15.) Στο μοναστήρι των Καπουκίνων, Enghien, Βέλγιο.
(16) Ένα ασημένιο αρχαιοελληνικό δεκάδραχμο των Συρακουσών χρησιμοποιούνταν επίσης ως ιερό λείψανο, αλλά είναι άγνωστο σε ποιά περιοχή.

(17) Στον θησαυρό του Καθεδρικού της Sens [ένα ασημένιο νόμισμα του Αιγύπτιου Σουλτάνου El Ashraf Salah-al-din Khalil, των Bahri Μαμελούκων (1290-1298) θεωρούνταν επίσης αυθεντικό αργύριο του Ιούδα] .

(18) Στη Βασιλική Sant' Eustorgio, Μιλάνο, Ιταλία. Μία αναφορά κάνει λόγο για νομίσματα! Άλλη αναφορά κάνει λόγο για ένα νόμισμα που στην πραγματικότητα ήταν ένας χρυσός σόλιδος του αυτοκράτορα Ζήνωνα (474-491). Αυτό το νόμισμα ήταν γνωστό ως ducato dei tre Magi.
   

Από αυτά τα περισσότερα ήταν αρχαιοελληνικά ροδιακά νομίσματα.
   

Η Μετάνοια του Ιούδα, του K. Bashinjaghian , 1913 ή 1918.
Σε ένα σχεδόν άδειο τοπίο χωρίς καθόλου βλάστηση, ο Ιούδας μπροστά στους έρημους σταυρούς μόνος.
Η μετάνοια πλέον δεν είναι δυνατή. Ο αθώος Ιησούς βρίσκεται στον τάφο. Οι σκυφτοί ώμοι και το σκυμμένο κεφάλι
προδίδουν το τρομαχτικό και αβάσταχτο βάρος των τύψεων και της αυτομεμψίας που θα τον οδηγήσει στην αυτοκτονία.

Πρέπει να θυμόμαστε ότι ένας πολύ μεγάλος αριθμός προσκυνητών στους Αγίους Τόπους κατά τον Μεσαίωνα σταματούσαν στη Ρόδο, που κατεχόταν από τους Ιωαννίτες Ιππότες. Εκεί, σύμφωνα με τα ημερολόγια που κρατούσαν, τούς επιδείκνυαν ιερά λείψανα στο Κάστρο των Ιπποτών. Η καθολική εκκλησία της Ρόδου διέθετε στο τέλος του δέκατου τέταρτου αιώνα, ένα χρυσό νόμισμα της Αγίας Ελένης που πιστευόταν ότι είχε θαυματουργικές ικανότητες. 

Η Αγία Ελένη σε ρωμαϊκό χρυσό σόλιδο.
Η επιγραφή (κυκλοτερώς): FL(AVIA) HELENA AVGUSTA.
Οι οπές στο νόμισμα δείχνουν ότι αποθησαυριζόταν ως κόσμημα ή ως φυλαχτό.

Το "Voyage du Seigneur d'Anglure", που αναφέρει αυτό το χρυσό νόμισμα της Αγίας Ελένης το 1395, δεν αναφέρει τίποτα για το "ασημένιο νόμισμα του Ιούδα" (στην πραγματικότητα ένα αρχαίο ελληνικό νόμισμα της Ρόδου του 3ου αιώνα π. Χ.). Αντίθετα, στις αρχές του 15ου αιώνα, αρχής γενομένης από το 1413, οι προσκυνητές των Αγίων Τόπων αναφέρονται στο "ασημένιο νόμισμα του Ιούδα", αλλά όχι στο νόμισμα της Αγίας Ελένης. Έτσι είναι πιθανόν ότι για κάποιο λόγο το χρυσό νόμισμα της Αγίας Ελένης αντικαταστάθηκε από το "ασημένιο νόμισμα του Ιούδα" με τα ίδια εντυπωσιακά αποτελέσματα στους προσκυνητές των Αγίων Τόπων.

Η Αγία Ελένη σε νόμισμα του Κωνσταντίνου Β΄.
Το νόμισμα κόπηκε προς τιμήν της ίδρυσης της Κωνσταντινούπολης.

Το αρχαίο ελληνικό νόμισμα της Ρόδου είχε μάλλον εντυπωσιακή ομορφιά, αφού φαίνεται ότι δεν ξεχνιόταν εύκολα. Ο μεσαιωνικός προσκυνητής των Αγίων Τόπων θα αναγνώριζε εύκολα ένα άλλο ροδιακό νόμισμα, αν του φαινόταν παρόμοιο με εκείνο της Ρόδου. Στο μυαλό του λοιπόν θα μπορούσε να ήταν ένα ακόμα από τα τριάκοντα αργύρια του Ιούδα. Ήταν συνεπώς αναπόφευκτο ότι πολλά τέτοια νομίσματα θα έβρισκαν το δρόμο τους σε καθολικούς ναούς και αβαεία της Δύσης ως ιερά λείψανα.

Το ροδίτικο νόμισμα που βρισκόταν στο διαλυμένο εδώ και δεκαετίες μοναστήρι των Καπουκίνων στο Enghien του Βελγίου και που βρίσκεται σήμερα μάλλον στην κατοχή του Vlaams Archief Capucijnen, στην Αμβέρσα του Βελγίου, εκτέθηκε σε έκθεση με τίτλο "Mémoires d'Orient. Du Hainaut à Héliopolis" στο Musée Royal de Mariemont, από τον κατάλογο της οποίας προέρχεται και η φωτογραφία που ακολουθεί.

Σύμφωνα με τον κατάλογο της έκθεσης, το νόμισμα ενσωματώθηκε σε ξύλινο σταυρό που φτιάχτηκε από το θαυματουργό δέντρο που φύτεψε ο Φραγκίσκος της Ασίζης. Στο κέντρο του σταυρού βρίσκεται μικροτεμάχιο Τιμίου Ξύλου μέσα σε γυάλινη θήκη. Το νόμισμα βρίσκεται στο κάτω μέρος του κάθετου βραχίονα του σταυρού. Είναι του 3ου αιώνα και φέρει τις ακόλουθες επιγραφές: ΡΟΔΙΩΝ και ΑΡΙΣΤ[ΟΚΡ]ΙΤΟΣ. Κοντά στο νόμισμα υπάρχει η λατινική επιγραφή: UNUS EX TRIGINTIS [=ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΤΡΙΑΚΟΝΤΑ], υπονοώντας ότι είναι ένα αυθεντικό αργύριο του Ιούδα. Το νόμισμα ήταν δώρο του ελληνολάτρη Πάπα Λέοντος του Α΄.

Σταυρός με Τίμιο Ξύλο και ενσωματωμένο αρχαιοελληνικό ροδίτικο νόμισμα
που πιστευόταν κατά τον Μεσαίωνα ότι ήταν αυθεντικό αργύριο του Ιούδα Ισκαριώτη.
Βρισκόταν κάποτε στην κατοχή των Καπουκίνων μοναχών στο Enghien του Βελγίου.

Για μια ανασκόπηση των θρύλων που σχετίζονται με την καταγωγή και μυθική ιστορία των τριάκοντα αργυρίων του Ιούδα, σύμφωνα με τις μεσαιωνικές πηγές που έχουν ήδη εκδοθεί, βλέπε εδώ και εδώ.

 Πηγή

Ιούδας ο Ισκαριώτης

 

Το σύμβολο της προδοσίας

Η Μεγάλη Εβδομάδα μας έφερε κοντά στον απεχθή, για τον απανταχού της γης χριστιανικό κόσμο, ρόλο του Ιούδα. Ο Ιούδας (εβρ. Γιεχουδά = εξομολόγησις, αίνεσις), ένας από τους δώδεκα που κι αυτός «έλαβε τον κλήρον της διακονίας», καταγόταν από την Ιουδαϊκή ή Μωαβική πόλη Καριώθ, γι' αυτό και Ισκαριώτης επονομαζόταν.

Οι Ευαγγελιστές περιγράφουν τον Ιούδα ως άτομο εγωιστικό, ιδιοτελές και φιλάργυρο και ίσως γι' αυτό «εβάσταζε και τα βαλλόμενα» (Ιωάν. ιβ', 6) στο «γλωσσόκομον», το ταμείο δηλ. της μικρής ομάδας τους, έχοντας και τη διαχείρισή του, για τις καθημερινές ανάγκες.

Αμφιλεγόμενη και μυστηριώδης μορφή ο Ιούδας, απασχόλησε ήδη τους Πατέρες και πολλούς εκκλησιαστικούς συγγραφείς και αποτέλεσε το σύμβολο της προδοσίας για το χρήμα και όχι μόνο. Ιδιαίτερα ο ελληνικός λαός βίωνε την αποστροφή του προς τον προδότη του Χριστού και με δρώμενα, στον περίβολο των ναών ή και στις πλατείες κτλ., με το «κάψιμο» του Ιούδα.

Κατασκευαζόταν δηλαδή ένα ομοίωμά του, που το γέμιζαν με άχυρα, ενώ στα μάτια έθεταν εκρηκτικά, και είτε τη Μεγάλη Παρασκευή σε κάποια στιγμή της περιφοράς του Επιταφίου, είτε μετά το «Χριστός ανέστη», έκαιγαν τον κάπου ψηλά κρεμασμένο «οβριό», ενώ από τα μάτια του ξέφευγαν θεαματικά οι φλόγες με κρότο.

Εθιμα και παραδόσεις

Το έθιμο, πράξη δικαιοσύνης για τον λαό, γράφει ο Κ. Ρωμαίος, σε όλη την Ελλάδα, που συνηθίζεται ως σήμερα (Υδρα, Κάλυμνος, Κύπρος κ.α.), θέλησε να σταματήσει το 1849 η κυβέρνηση Κριεζή, και ο αθηναϊκός όχλος, υποπτευόμενος δάκτυλο του εβραϊκής καταγωγής προξένου τότε της Πορτογαλίας, Δαυίδ Pacifico, λεηλάτησε το σπίτι του. Το γεγονός προκάλεσε σοβαρό διπλωματικό επεισόδιο, λόγω και της αγγλικής υπηκοότητας του Pacifico, τα λεγόμενα «Παρκερικά».

Το κάψιμο του Ιούδα, μακρινός απόηχος των δρωμένων στα πλαίσια του μεσαιωνικού χριστιανικού θεάτρου, είναι η τιμωρία του προδότη, που δεν εξιλεώθηκε ούτε με τον αυτοχειριασμό του, αφού και αρχαία παράδοση που αναφέρουν οι Πράξεις των Αποστόλων (α' 18) λέει ότι ούτε η γη δεν τον δέχθηκε, όταν έσπασε το κλαδί της αγχόνης «και πρηνής γενόμενος, ελάκησε μέσος και εξεχύθη πάντα τα σπλάγχνα αυτού...», ενώ ο τόπος εκείνος ονομάστηκε «Ακελδαμά», τουτέστιν χωρίον αίματος. Κατά τον Πάπιο μάλιστα το κουφάρι του Ιούδα «επρήσθη τοσούτον την σάρκα, ώστε μηδέ οπόθεν άμαξα ραδίως διέρχεται εκείνον δύνασθαι διελθείν, αλλά μηδέ αυτόν μόνον τον της κεφαλής όγκον αυτού» κτλ.

Για την ιστορία αναφέρουμε ότι η γνωστική αίρεση των λεγομένων Καϊνιτών (2ος αι.), οπαδών του βιβλικού Κάιν, παραδόξως τιμούσε τον Ιούδα ως ήρωα και Ευαγγέλιο «Κατά Ιούδαν» είχε, ενώ και μιμητές τους στον αιώνα μας υπήρξαν.

Πολλές και ποικίλες οι παραδόσεις για τον Ιούδα στον χριστιανικό κόσμο από τους πρώτους κιόλας αιώνες. Στην Ιταλία οι τυμβωρύχοι ταυτίστηκαν με αυτόν, όπως δείχνουν αποτρεπτικές επιγραφές τάφων (Ρώμης, Καπούης κ.ά.), σαν αυτή: «cum Juda...» (δηλ. όπως ο Ιούδας). Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι οι παραδόσεις του ελληνικού λαού, που πιστεύει ότι και η ίδια η Φύση (δέντρα, βρύσες κ.λ.ο) μισεί τον προδότη του Χριστού.

Η συκιά είναι κυρίως το δέντρο «απ' όπου κρεμάστηκε ο Ιούδας· γι' αυτό έχει ίσκιο βαρύ κι όποιος κοιμηθεί από κάτω πεθαίνει» (Λευκάδα)· το ίδιο καταραμένες είναι η κουφοξυλιά (στους Σλάβους) ή η βρωμοξυλιά (αζόγυρος στην Κρήτη και βρωμόχορτο κ.α.), οι κουτσουπιές (αγριοχαρουπιές) στην Αιτωλία, που λέγονται μάλιστα και «δέντρα του Ιούδα», και η λυγαριά στην Πομερανία «που γι' αυτό δεν ψηλώνει».

Στην Κατράνιτσα της Δυτικής Μακεδονίας, «η βρύση του Ιούδα» στερεύει όλο τον χρόνο και δεν μπορεί αυτός να ξεδιψάσει παρά μόνο στην Ανάσταση του Χριστού. Πολλές εξάλλου παραδόσεις ταυτίζουν τον Ιούδα με τον άσχημο και τρελαμένο άντρα, «τον Κουτεντέ» (Κοντητή στη Λέσβο), που γυρνάει «γδυμνός» στα βουνά της Μικρασιατικής Μαγνησίας κ.ά., γιατί δεν τον δέχεται ούτε ο Χάρος.

Τέλος, ο Ιούδας είναι ο πιο μυσαρός φονιάς που αφού «σκότωσε τον πατέρα και τον αδερφό του (όπως ο Κάιν), παντρεύτηκε τη μητέρα του, σαν τον Οιδίποδα, με τον οποίο και ταυτίζεται», όπως αναφέρει ο Γ. Μέγας.

Η απεικόνιση του προδότη

Ιδιαίτερα όμως ευαίσθητη στον άθλιο ρόλο του Ιούδα, κατά το Θείο Πάθος, υπήρξε η χριστιανική τέχνη σε Ανατολή και Δύση, από τον 6ο κυρίως αιώνα κ.ε.· «ιστορημένα» χειρόγραφα (Ευαγγέλια, Ψαλτήρια κ.λ.ο.), ελεφαντοστά, δίπτυχα, υφάσματα και πιο πολύ μνημειακά έργα (ψηφιδωτά, τοιχογραφίες κλπ.) αναπαριστούν τα αναφερόμενα και από τους τέσσερις Ευαγγελιστές σχετικά επεισόδια.

Τα επεισόδια αυτά, που εντάσσονται στη σκηνή του «Μυστικού Δείπνου», την οποία με εκπληκτική λεπτομέρεια μελέτησε ο πολύς γάλλος βυζαντινολόγος των αρχών του 20ού αι. G. Millet, εκτυλίσσονται στις δύο φάσεις κατά το «τελευταίο Δείπνο» του Χριστού με τους μαθητές Του: την αποκάλυψη από τον Ιησού του προδότη και την εν συνεχεία τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, όπου δεν είναι βέβαιο αν ο Ιούδας ήταν παρών.

Στη μνημειακή εικονογραφία όμως αυτά διαχωρίζονται, και το πρώτο επεισόδιο αναπαρίσταται στον κύκλο του Δωδεκάορτου ή στις Τράπεζες των Μονών ως «ο Δείπνος ο Μυστικός», όπου ο προδότης επισημαίνεται ποικιλοτρόπως.

Στις παλαιότερες απεικονίσεις του Μυστικού Δείπνου, ο Ιούδας δεν ξεχωρίζει πάντα. Μετά τον 9ο αι. όμως στη Δύση, κατ' ανατολική (συριακή και αργότερα καππαδοκική) επίδραση διακρίνεται σαφώς σημειολογικά, από τους κύκλω καθισμένους λοιπούς Αποστόλους, προτελευταίος ή τελευταίος, στο δεξιό άκρο ημικυκλικού (και αργότερα στρογγυλού) τραπεζιού, απέναντι από τον, στο άλλο (δεξιό) άκρο, Χριστό, όπως σε μικρογραφία του περίφημου ρωσικού μοναστικού ψαλτηρίου Chludov (9ος αι.).

Αυτή τη θέση κατέχει ο Ιούδας στο υπέροχο ψηφιδωτό του Αγ. Απολλιναρίου του Νέου στη Ραβέννα (6ος αι.), στο οποίο διακρίνεται μάλιστα όχι μόνο από τα προς αυτόν «περιφρονητικά βλέμματα» των συντρόφων του αλλά και από την ιδιάζουσα στάση του, πάνω στο ανάκλιντρο: πλαγιαστός με τη ράχη προς τον θεατή και το πρόσωπό του σε αφύσικη θέση «κατά κρόταφον» (προφίλ).

Ετσι συνήθως απεικονίζονται, καθώς σημειώνει ο καθηγητής Κ. Καλοκύρης, κακοποιά άτομα, χωρίς όμως αυτό να αποτελεί και κανόνα. Τελευταίος όλων εικονίζεται ο Ιούδας και σε μικρογραφία του Τετραβάγγελου της Εθνικής Βιβλιοθήκης (ΕΒΕ, 12ος αι.) και αλλού.

Αντίθετα οι βυζαντινοί εικονογράφοι τοποθετούν τον Ιούδα συνήθως κάπου μεταξύ των Αποστόλων, συχνά κοντά στον Πέτρο, και τον επισημαίνουν κυρίως από το αναιδές άπλωμα του χεριού του προς την πιατέλα με τον συμβολικό ιχθύ στο κέντρο του τραπεζιού, ή προς κάποιον άγιο άρτο. Αυτή τη θέση του Ιούδα προτιμούν συνήθως οι σλάβοι και κρητικοί ζωγράφοι μετά τον 14ο αι. από τη Γρατσανίτσα της Σερβίας, που έγινε πιο γνωστή από τον περυσινό πόλεμο, τον Αθω (τοιχογραφία του μεγάλου Θεοφάνη στην ηγουμενική Τράπεζα της Μονής της Λαύρας, περί το 1559), ως την Περίβλεπτο στον Μιστρά και στην Κρήτη.

Η εικονογραφία μετά τον 9ο αιώνα

Από τον 9ο αι. κ.ε. οι δύο παραδόσεις εναλλάσσονται, ενώ προστίθενται ποικίλα διακριτικά του αχάριστου μαθητή: δυσμορφία, αναστατωμένη κόμη, μαυρισμένα χέρια και άχρωμος ­ έναντι εκείνου των άλλων Αποστόλων ­ φωτοστέφανος, όπως π.χ. σε τοιχογραφία εκκλησίας στο Balleq-Klissé της Καππαδοκίας, καθώς απλώνει και το άνομο χέρι του αρπακτικά σε έναν άρτο (13ος αι.). Αλλού ο Ιούδας εικονίζεται χωρίς καν φωτοστέφανο, όπως σε τοιχογραφία με τον Μυστικό Δείπνο στον Αγ. Θεόδωρο Τσόπακα της Μέσα Μάνης (13ος αι.), που δημοσίευσε ο καθηγητής Νικ. Δρανδάκης κ.α.

Αργότερα μάλιστα υπογραμμίζεται η φιλαργυρία του Ιούδα με το να κρατεί στο ένα χέρι του, πίσω από την πλάτη του, ένα πουγκί, όπως π.χ. στη σχετική εικόνα του Εικονοστασίου Αγ. Γεωργίου των Ελλήνων στη Βενετία (17ος αι.). Σε άλλες περιπτώσεις ένας δαίμονας βγαίνει από το στόμα του ή αλλού του ψιθυρίζει κάτι στο αφτί και αυτός ακούει σαν να καγχάζει, όπως δείχνει μικρογραφία πρώιμου κοπτικού χειρογράφου.

Τέλος, σε τοιχογραφία της Εκκλησίας του S. Bastianello (Pallara Ρώμης, 10ος αι.) ο Ιούδας εικονίζεται τελευταίος στο δεξιό άκρο του τραπεζιού και, καθώς καταβροχθίζει έναν άγιο άρτο, «γκρεμίζεται προς τα πίσω, σαν να τον βασανίζει ο σατανάς» για τον οποίο κάνουν λόγο οι Ιωάννης (ιγ', 2, 27) και Λουκάς (κβ', 3).

Επηρεασμένοι από τις ίδιες εικονογραφικές αντιλήψεις και οι γνωστοί ιταλοί ζωγράφοι Giotto (14ος αι.) και L. Da Vinci (15ος αι.) στις εικόνες τους του Μυστικού Δείπνου, ο μεν πρώτος ζωγραφίζει τον Ιούδα ταραγμένο και χωρίς φωτοστέφανο, ο δε δεύτερος, στην περίφημη σύνθεσή του στη Μονή της S.Μ. de la Grazzi (1495-1497), απεικονίζει τον Ιούδα όρθιο, μεταξύ Πέτρου και Ιωάννη, να θέλει να πληροφορηθεί και αυτός (!) ποιον εννοούσε προδότη ο Ιησούς.

Λήγοντος του '99, είχαμε την ευκαιρία στην Εκθεση El Greco της Εθνικής Πινακοθήκης να δούμε τους πίνακες, με το ίδιο θέμα, και των δικών μας μεγάλων κρητικών ζωγράφων, του ίδιου του Θεοτοκόπουλου ο ένας και του Μιχαήλ Δαμασκηνού ο άλλος.

Στον πίνακα του Θεοτοκόπουλου (1567-1570, Εθν. Πινακοθήκη της Bologna), ο Ιούδας διακρίνεται δεξιά, απομονωμένος από τους άλλους Αποστόλους, σε ξεχωριστό κάθισμα και με τη ράχη στον θεατή, ενώ στη Σιναϊτική Εικόνα του Δαμασκηνού (1585-1591), ο Ιούδας είναι τελευταίος αριστερά. Χαρακτηριστικά επίσης απεικονίζεται ο Ιούδας στη σκηνή της «Προδοσίας» που αργότερα θα υπαγορεύσει ο Διονύσιος εκ Φουρνά στην Ερμηνεία των ζωγράφων: «Κήπος· εν μέσω ο Ιούδας εναγκαλίζων τον Χριστόν και ασπαζόμενος αυτόν... και γύρωθεν του Χριστού στρατιώται με ξεγυμνωμένα σπαθία, άλλοι με φανάρια, άλλοι με φανούς, άλλοι κρατούντες τον Χριστόν και άλλοι τύπτοντες».

Η κυρία Ειρήνη Πιπερίγκου-Κυριαζή είναι ιστορικός-αρχαιολόγος. 

Πηγή